Salgın sürecinin başından itibaren okulların kapatılması, online eğitime geçilmesi, sokağa çıkma kısıtlamalarının getirilmesi ile evde kalma sürelerinin artması öğrencilerde engellenmişlik duygusunun yoğun yaşanmasına neden olmuş durumda. Evde kalma sürelerinin artması ile birlikte öğrenciler sosyal medya, bilgisayar ve televizyon gibi araçları yoğun bir şekilde kullanmaya başladılar. Akademik açıdan ele alındığında evde geçirilen bu zamanı doğru yöneten öğrenciler olduğu kadar bu süreci doğru yönetemeyen öğrencilerde oldu. Bu açıdan bakıldığında öz denetim kavramı uzaktan eğitim sürecinde önem kazandı. Öz denetim becerisi yüksek öğrencilerin  uzaktan eğitim sürecine daha kolay uyum sağlayabildiği görülmüştür. Öz denetim becerisi düşük olan öğrencilerin ise bu süreci yönetmekte zorlandıkları görülmüştür. Bu durum çocukların eğitiminde öz denetim kavramının önemini ortaya koymuştur.

Öz denetim, bir hedefe ulaşmak için kişinin kendi davranışlarını kontrol etmesi, dürtülerine karşı koyabilmesi ve isteklerini bir süreliğine erteleyebilmesidir. Öz denetim aslında irade demektir. Öz denetimi kişinin kontrol ve hakimiyet gücü olarak belirtebiliriz.

1. Öz Denetim Becerisinin  Bireye Sağladığı Katkılar,

• Kişinin hedeflerine ulaşabilmesi açısından davranışlarını ve düşüncelerini kontrol edebilmesini sağlar.
• Kişinin kendisi ve dünya ile daha iyi uyuma sahip olmasını sağlar.
• Kişinin yaşamında gelişen durumlara kendisini adapte edebilmesini sağlar.
• Bireyin kendine zarar verici davranışlardan uzak durmasını sağlar.
• Bireye hayatı üzerinde bir yetkinlik ve kendini yönetme, yönlendirme gücü verir.
• Bireyin karşılaştığı problemlerin üstesinden gelme çabasını sağlar.
• Bireyin kişisel sorumluluklarını kabul etmesini ve sorumluluklarını zamanında yerine getirmesini sağlar.
• Çevresiyle etkili iletişim kurmasını sağlar ve olgun, sorumluluk sahibi bir kişi olmasına yardımcı olur.
• Yapılan araştırmalar öz denetim becerisi yüksek kişilerin daha iyi ilişkiler kurduğunu, daha mutlu, daha az stresli, fiziksel ve zihinsel olarak daha sağlıklı bir yaşam sürdüklerini ortaya koymaktadır.

2. Öz Denetimin Gelişmesini Engelleyen Durumlar

• Çocuğun her istediğinin hemen yerine getirilmesi,
• Aile içinde kuralların olmaması ve olan kuralların sürekli değişmesi,
• Anne-babanın sürekli tutarsız davranması,
• Aşırı baskıcı ya da serbest anne-baba tutumu,
• Çocuğun istek, beklenti ya da ihtiyaçlarına değer verilmemesi ya da bunların istismar edilmesi,
• Çocuğun sorumluluğunda olan işlerin ebeveynleri tarafından yapılması ya da üstlenilmesi,
• Çocuğun yaşına ve gelişim sürecine uygun görevler ve sorumluluklar verilmemesi,
• Çocuğun davranışlarına, fikirlerine, görüş ve önerilerine değer verilmemesi,
• Ebeveynlerin sevgiyi koşullu sunmaları.
• Çocuğun yapmış olduğu olumlu davranışların ebeveynleri tarafından takdir edilmemesi.

ÖZEL VATAN ANADOLU LİSESİ
AİLE DANIŞMANI / PSİKOLOJİK DANIŞMAN
SELİM KARAMAN

GÜNEŞLİ VATAN ANADOLU LİSESİ
PSİKOLOJİK DANIŞMAN VE AİLE DANIŞMANI
SELİM KARAMAN

1. Baskıcı ve Otoriter Tutum: Ebeveynler katı bir disiplin uygulayarak çocuğun kurallara uymasını beklemektedir. Baskı altında olan çocuğun kendine güveni düşük olur. Çocuk kolayca başkalarının etkisinde kalabileceği gibi hassas bir yapıya da sahip olur. Aşırı baskılı ve otoriter aile ortamında, yetişen çocuk hangi davranışların hangi tepkileri alacağı ile ilgili belirsizlik içindedir. Bu yüzden çocuğun aşırı isyankar veya aşırı boyun eğici olması mümkündür (Yavuzer,2018: 28).
Baskıcı ve otoriter ebeveyn tutumunda, anne ve babalar kısıtlayıcı ve cezalandırıcı davranışlarda bulunurlar. Çocuğun isteklerini dikkate almazlar. Böyle bir ortamda yetişen çocuğun, sosyal ve iletişim becerilerinin düşük olduğu, güvensizlik yaşadığı ve düşük benlik saygısına sahip olduğu görülür. (Yavuzer, 2011: 120).

2. Gevşek Tutum: Bu tutumu sergileyen ebeveynler çocuklarına boyun eğerek onların egemenliğini kabul ederler. Çocuğun istekleri ne olursa olsun kabul edilerek yerine getirilmeye çalışılır. Bu tarz bir aile yapısı içinde büyüyen çocuk doyumsuz bir birey olabilir. Ayrıca her isteği yerine getirilmeye çalışıldığı için şımarık bir yapı geliştirebilir. Uğraşı vermeden her istediğine kavuşan çocuk sorumluluk almaktan da kaçınır. Bu tür ailelerde, çocuklar, anne ve babalarına hükmederek onlara karşı az saygı gösterirler. Bu çocuklar zaman içerisinde ev dışındaki kişilere de hükmetmenin çabasına girerler (Yavuzer, 2018: 30).
Gevşek tutum, ihmalkar ve aşırı hoşgörülü olmak üzere iki farklı boyutu kapsar. İhmalkar ebeveynler için kendi sosyal yaşamları çocuklarından daha önemli görülmektedir. Böyle bir ortamda yetişen çocuğun benlik kontrolü düşük, sosyal yönü zayıf olabilmektedir. Aşırı hoşgörülü ebeveynler ise çocuklarının her isteklerini yerine getirmeye çalışan, onları şımartan, kontrolsüz bir özgürlük tanıyan ve tutarsız davranan davranışlar sergilerler (Yavuzer, 2011:121).

3. Dengesiz ve Kararsız Tutum: Dengesizlik ve kararsızlık ebeveynler arasındaki görüş ayrılığından dolayı olabileceği gibi ebeveynlerin gösterdikleri değişken davranış biçimlerinden de kaynaklanıyor olabilir. Bu tarz bir aile yapısı içinde büyüyen çocuk hangi koşullarda nasıl davranacağını bilemez. Ebeveynlerin davranışlarındaki tutarsızlıklar çocuğun isteklerinin onaylanması için fırsat doğurabilir. Ancak uzun süreçte ebeveynleriyle ilişkilerinde sorun yaşanmasına neden olabilir (Yavuzer, 2018:30-31).

4. Koruyucu Tutum: Bu tutumu sergileyen ebeveynler çocuklarını gerektiğinden fazla korur ve kontrol ederler.Bu durumun sonucu olarak çocuk, başkalarına bağımlı ve güvensiz bir kişi olabilir. Aşırı koruyuculuk genellikle anne ve çocuk arasında ortaya çıkmaktadır. Bu koruyucu yaklaşım sonucunda çocuk, ayrı bir birey olmakta zorlanır, sosyal gelişimi zedelenir (Yavuzer, 2018: 31-32).
Çocuğun aşırı korunması gereğinden fazlaca kontrol ve ihtimam gösterilmesi anlamına gelmektedir. Böyle bir yaklaşımla yetişen çocukta ebeveynlere karşı bağımlılık gelişebilir. Aşırı korumacı bu ortamda çocuğun sosyal gelişimi zayıf kalır. (Yavuzer, 2011: 122).

5. İlgisiz ve Kayıtsız Tutum: Bu tutumu sergileyen ebeveynler çocuğunu yalnız bırakma, görmezlikten gelme gibi davranışlar sergileyerek dışlar. Bu ortam anne, baba ve çocuk arasında iletişim kopukluğuna sebep olur. Bu ortamda yetişen çocuk sevgisiz ve ilgisiz kaldığı için saldırgan bir tutum geliştirebilir (Yavuzer, 2018: 33).

6. Güven Verici, Destekleyici,Hoşgörülü Tutum: Ebeveynlerin çocuklarına karşı hoşgörülü olmaları,destekte bulunmaları, istekleri uygun bir şekilde yerine getirmeleri için çocuklara izin vermeleri bu tutum ebeveynlik tarzını açıklamaktadır.Ebeveynlerin hoşgörülü, destekleyici olmaları çocukların kendine güvenen,yaratıcı bir birey olmasına yardımcı olur (Yavuzer, 2018: 33).
Yukarıda belirtilmiş olan ebeveyn davranış örüntüleri göz önünde bulundurulduğunda önemli olan hususlardan birinin de ebeveynlerin bu davranış örüntülerinin birçoğuna göre hareket edebileceğidir. Ancak çoğu ebeveyn sıklıkla baskın olan bir tutuma yönelik davranış sergiler.
Farklı ebeveyn tutumlarını genel anlamda değerlendirdiğimizde vurgulanması gereken önemli bir hususun, anne ve babaların çocuklarından beklemiş oldukları davranış şekline uygun bir davranış sergilemeleri gerekliliğidir. Sağlıklı ilişkilerin olduğu uyumlu aile ortamında yetişen çocuk, yetişkin yaşamını olumlu anlamda bu yönde sürdürebilir. Anne baba, çocuğun kişiliğinin oluşumunda önemli rolü olan özdeşim modelleridir. Dolayısıyla anne ve babanın tutumu çocuğa örnek model teşkil ederek kişiliğini etkiler. Çocuk da yetişkin olduğunda özdeşim kurmuş olduğu bu tutumları kendi yaşamında sergiler.

KAYNAK
Yavuzer,H. (2018). Ana-Baba ve Çocuk(28.Basım). İstanbul: Remzi Kitabevi.
Yavuzer,H. (2018). Çocuk Eğitimi El Kitabı(38.Basım). İstanbul: Remzi Kitabevi.
Yavuzer,H. (2011). Ana Baba Okulu: Ana Baba Eğitimi ve Aile İçi İletişim Becerileri (15.Baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi.
GÜNEŞLİ VATAN ANADOLU LİSESİ PSİKOLOJİK DANIŞMAN VE REHBER SELİM KARAMAN